काठमाडौं । नेपाल सरकारले आगामी आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को बजेटमार्फत नियो बैंक स्थापना गर्ने घोषणा गरेको छ। यो घोषणा नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा नवीन र डिजिटल प्रविधिमा आधारित परिवर्तनको संकेत हो। अर्थमन्त्री विष्णुप्रसाद पौडेलले बजेट भाषणमा नियो बैंकमार्फत दुर्गम क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच विस्तार गरी ग्रामीण अर्थतन्त्रको विकास गर्ने उद्देश्य राखिएको बताएका छन्। तर, नियो बैंकको अवधारणा नेपालमा नयाँ भएकाले यसको कार्यप्रणाली, परम्परागत बैंकसँगको भिन्नता, फाइदा र सम्भावित चुनौतीहरूबारे धेरैलाई जिज्ञासा छ। यो लेखमा नियो बैंकको अवधारणा, विश्वमा यसको सुरुवात, फैलावट, कार्यप्रणाली, परम्परागत बैंकसँगको फरक, फाइदा र चुनौतीहरूलाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गरिएको छ।

नियो बैंक के हो ?

नियो बैंक (Neo bank) भनेको पूर्ण रूपमा डिजिटल प्लेटफर्ममा आधारित वित्तीय संस्था हो, जसले भौतिक शाखा बिना नै मोबाइल एप, वेबसाइट वा अन्य डिजिटल माध्यमबाट बैंकिङ सेवाहरू प्रदान गर्छ। यस्ता बैंकहरूले परम्परागत बैंकहरूले जस्तै खाता सञ्चालन, कर्जा, भुक्तानी, लगानी व्यवस्थापन आदि सेवाहरू प्रदान गर्छन्, तर तिनीहरूको सञ्चालन पूर्ण रूपमा अनलाइन हुन्छ। नियो बैंकहरूलाई ‘फिनटेक बैंक’ वा ‘च्यालेन्जर बैंक’ पनि भनिन्छ किनभने यिनीहरूले परम्परागत बैंकिङ प्रणालीलाई चुनौती दिँदै नवीन र प्रयोगकर्तामैत्री सेवा प्रदान गर्छन्।

नियो बैंकहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), डाटा एनालिटिक्स र क्लाउड कम्प्युटिङजस्ता आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर ग्राहकहरूलाई व्यक्तिगत वित्तीय सल्लाह र सहज सेवा उपलब्ध गराउँछन्। यिनीहरूको मुख्य उद्देश्य वित्तीय सेवालाई सरल, सस्तो र पहुँचयोग्य बनाउनु हो। नेपालमा नियो बैंकको अवधारणा नयाँ भए पनि विश्वका धेरै देशमा यो पहिलेदेखि नै लोकप्रिय छ।

विश्वमा नियो बैंकको सुरुवात

नियो बैंकको अवधारणा डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै २१औँ शताब्दीको पहिलो दशकमा सुरु भएको हो। सन् २००८ को विश्वव्यापी आर्थिक संकटपछि परम्परागत बैंकहरूको जटिल प्रक्रिया, उच्च शुल्क र सीमित पारदर्शिताप्रति ग्राहकहरूको असन्तुष्टि बढ्यो । यही अवस्थामा फिनटेक कम्पनीहरूले डिजिटल प्रविधिको उपयोग गरी नयाँ खालको बैंकिङ सेवा प्रदान गर्ने अवसर देखे।

युरोपमा सन् २०१० को दशकमा नियो बैंकहरूको उदय भयो। सन् २०१३ मा बेलायतको Atom Bank र सन् २०१५ मा Revolut र  Monzo जस्ता नियो बैंकहरू स्थापना भए। यी बैंकहरूले परम्परागत बैंकहरूको तुलनामा सस्तो, छिटो र प्रयोगकर्तामैत्री सेवा प्रदान गरेर लोकप्रियता हासिल गरे। अमेरिकामा Chime र SoFi जस्ता नियो बैंकहरूले पनि सन् २०१० को मध्यतिरबाट बजारमा प्रभाव जमाए। यस्तै, ब्राजिलमा Nubank र भारतमा Niyo जस्ता नियो बैंकहरूले छोटो समयमा लाखौँ ग्राहक आकर्षित गरे।

हाल विश्वका ५० भन्दा बढी देशमा नियो बैंकहरू सञ्चालनमा छन्। युरोप, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, एशिया र अस्ट्रेलियामा नियो बैंकहरूको उपस्थिति बलियो छ।

सन् २०२४ सम्ममा विश्वमा ३ सय ३० भन्दा बढी नियो बैंकहरू सञ्चालनमा रहेको अनुमान गरिएको छ। यी मध्ये धेरैजसो युरोप र उत्तर अमेरिकामा केन्द्रित छन्, तर एशियाली देशहरू (जस्तै भारत, सिंगापुर, मलेसिया) मा पनि नियो बैंकहरूको विस्तार तीव्र गतिमा भइरहेको छ।

नेपालमा नियो बैंकको अवधारणा

नेपाल सरकारले आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को बजेटमार्फत नियो बैंक स्थापना गर्ने घोषणा गरेको छ। यो घोषणा नेपाल राष्ट्र बैंकको नियमन र सुपरिवेक्षणमा आधारित हुनेछ। अर्थमन्त्री पौडेलका अनुसार, नियो बैंकले विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्न र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सहयोग गर्नेछ। यद्यपि, नेपाल राष्ट्र बैंकले नियो बैंकको नियमन, सञ्चालन र लाइसेन्स वितरणका लागि स्पष्ट नीति बनाउन बाँकी छ।

नेपालको सन्दर्भमा नियो बैंकको अवधारणा विशेष गरी डिजिटल नेपालको अभियानसँग जोडिएको छ। सरकारले डिजिटल भुक्तानी, फाइभजी विस्तार र एकीकृत राष्ट्रिय आयोजना बैंक व्यवस्थापन प्रणालीलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसले नियो बैंकको सम्भावनालाई संकेत गर्छ। तर, नेपालमा इन्टरनेटको पहुँच, डिजिटल साक्षरता र साइबर सुरक्षाको अवस्थालाई ध्यान दिँदा नियो बैंकको कार्यान्वयनमा केही चुनौतीहरू छन्।

नियो बैंकबाट कसरी कारोबार हुन्छ त ?

नियो बैंकको कार्यप्रणाली परम्परागत बैंकभन्दा पूर्ण रूपमा डिजिटल र प्रविधिमा आधारित हुन्छ। यिनीहरूले निम्न तरिकाले काम गर्छन् :

खाता खोल्ने प्रक्रिया : ग्राहकले मोबाइल एप वा वेबसाइटमार्फत केही मिनेटमै खाता खोल्न सक्छन्। परम्परागत बैंकमा जस्तो कागजात बुझाउन वा शाखामा जानुपर्दैन। KYC (Know Your Customer) प्रक्रिया पनि डिजिटल रूपमा हुन्छ।

वित्तीय सेवाहरू : नियो बैंकले बचत खाता, चालु खाता, डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड, व्यक्तिगत कर्जा, बिल भुक्तानी, अन्तर्राष्ट्रिय रेमिट्यान्स, लगानी व्यवस्थापन आदि सेवाहरू प्रदान गर्छ।

प्रविधिको प्रयोग: एआई र डेटा एनालिटिक्सको प्रयोग गरेर ग्राहकको वित्तीय व्यवहार विश्लेषण गरी व्यक्तिगत सल्लाह दिन्छ। उदाहरणका लागि, खर्चको ट्र्याक राख्ने, बचतको सुझाव दिने आदि।

भुक्तानी र स्थानान्तरण : डिजिटल वालेट, त्तच् कोड र अन्य प्रविधिमार्फत तत्काल भुक्तानी र रकम स्थानान्तरण सम्भव हुन्छ।

ग्राहकलाई सेवा स् च्याटबट,एआईमा आधारित सहायता र जुनसुकै समयमा ग्राहक सेवा टोलीमार्फत सहायता प्रदान गरिन्छ।

नियो बैंकहरूले परम्परागत बैंकहरूको तुलनामा सञ्चालन खर्च कम राख्छन्, किनभने तिनीहरूसँग भौतिक शाखा, कर्मचारी र अन्य भौतिक पूर्वाधारको आवश्यकता हुँदैन।

परम्परागत बैंक र नियो बैंकका फरक यस्ता छन् :

नियो बैंकका फाइदाहरू

सहज पहुँचस्  इन्टरनेट र स्मार्टफोन भएका जोसुकैले जहाँबाट पनि खाता खोल्न र सेवा लिन सक्छन्। यो विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रका लागि उपयोगी छ।

कम शुल्क :   भौतिक शाखा र कर्मचारीको खर्च नहुँदा सञ्चालन लागत कम हुन्छ, जसले ग्राहकलाई कम शुल्क वा निःशुल्क सेवा प्रदान गर्न सम्भव हुन्छ।

छिटो सेवा :   खाता खोल्ने, रकम स्थानान्तरण, कर्जा आवेदन आदि प्रक्रिया तत्काल हुन्छ।

प्रयोगकर्तामैत्री इन्टरफेस : मोबाइल एप र वेबसाइटको डिजाइन सरल र आकर्षक हुन्छ, जसले डिजिटल साक्षरता कम भएका व्यक्तिहरूलाई पनि सहज हुन्छ।

वित्तीय साक्षरता :  एआईमाआधारित सल्लाह र खर्च विश्लेषणले ग्राहकलाई आफ्नो वित्त व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ।

वातावरणमैत्री : कागजात र भौतिक शाखाको आवश्यकता नहुँदा पर्यावरणीय प्रभाव कम हुन्छ।

ग्रामीण समावेशीकरण : नेपालजस्ता देशमा, जहाँ परम्परागत बैंकका शाखाहरू दुर्गम क्षेत्रमा पुग्न सकेका छैनन्, नियो बैंकले डिजिटल माध्यमबाट वित्तीय समावेशीकरणलाई प्रोत्साहन गर्छ।

नियो बैंकका चुनौतीहरू

नियमन र नीति : नेपालमा नियो बैंकको नियमनका लागि स्पष्ट नीति र मापदण्ड बन्न बाँकी छ। परम्परागत बैंकहरूका लागि बनाइएका नियामक प्रावधानहरू नियो बैंकका लागि उपयुक्त नहुन सक्छन्।

साइबर सुरक्षा : पूर्ण रूपमा डिजिटल प्लेटफर्ममा आधारित भएकाले साइबर आक्रमण, डाटा चोरी र ह्याकिङको जोखिम उच्च हुन्छ।

ग्राहक विश्वास: परम्परागत बैंकहरूको तुलनामा नियो बैंकहरूले ग्राहकको विश्वास जित्न समय लाग्न सक्छ, विशेष गरी डिजिटल साक्षरता कम भएका क्षेत्रमा।

इन्टरनेट र प्रविधिको पहुँच: नेपालमा इन्टरनेटको गति र पहुँच सीमित छ। ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेटको अभावले नियो बैंकको प्रभावकारिता कम हुन सक्छ।

नगद व्यवस्थापन : भौतिक शाखा नहुँदा नगद जम्मा र झिक्ने प्रक्रियामा समस्या हुन सक्छ। विश्वका केही नियो बैंकहरूले यो समस्याको समाधानका लागि एटीएमसँग साझेदारी वा तेस्रो पक्षसँग सहकार्य गरेका छन्।

सीमित सेवा : नियो बैंकहरूले परम्परागत बैंकको तुलनामा सीमित सेवाहरू मात्र प्रदान गर्छन्, जस्तै जटिल व्यापारिक कर्जा वा दीर्घकालीन लगानी व्यवस्थापन।

नाफा र दिगोपन : नियो बैंकहरूले कम शुल्क र उच्च प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्ने भएकाले नाफा कमाउन र दीर्घकालीन दिगोपन कायम गर्न चुनौती हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा नियो बैंकको सम्भावना र चुनौती

नेपालमा नियो बैंकको सम्भावना ठूलो छ, विशेष गरी युवा पुस्ता र डिजिटल प्रविधिमा अभ्यस्त जनसंख्यालाई लक्षित गरेर। नेपालमा स्मार्टफोन प्रयोगकर्ता र इन्टरनेटको पहुँच बढ्दै गएको छ, जसले नियो बैंकको आधार तयार गर्छ। साथै, सरकारको डिजिटल नेपाल अभियान र फाइभजी विस्तारको योजनाले नियो बैंकको सम्भावनालाई बल पुर्‍याउँछ। तर, नेपालमा नियो बैंकको कार्यान्वयनका लागि केही चुनौतीहरू छन् :

डिजिटल साक्षरता : नेपालमा डिजिटल साक्षरता कम छ। ग्रामीण क्षेत्रका बासिन्दालाई मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल प्रणालीको प्रयोगबारे सचेतना आवश्यक छ।

इन्टरनेट पूर्वाधार: इन्टरनेटको गति र विश्वसनीयता नेपालका धेरै क्षेत्रमा कमजोर छ। फाइभजी र उच्च गतिको इन्टरनेटको विस्तार नभएसम्म नियो बैंकको प्रभावकारिता सीमित रहन सक्छ।

नियामक ढाँचा :नेपाल राष्ट्र बैंकले नियो बैंकको नियमनका लागि स्पष्ट नीति बनाउनुपर्छ। हालसम्म नियो बैंकको लाइसेन्स वितरण र सञ्चालन प्रक्रियाबारे कुनै अध्ययन भएको छैन।

साइबर सुरक्षा : नेपालमा साइबर सुरक्षाको अवस्था कमजोर छ। नियो बैंकको डिजिटल प्रकृतिलाई ध्यान दिँदा बलियो साइबर सुरक्षा नीति र प्रणाली आवश्यक छ।

अन्त्यमा,  नियो बैंक नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने सम्भावना बोकेको अवधारणा हो। यसले विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रमा वित्तीय समावेशीकरण, कम लागतमा सेवा र डिजिटल प्रविधिको उपयोगमार्फत ग्राहक अनुभवलाई सुधार गर्न सक्छ। विश्वमा नियो बैंकहरूले परम्परागत बैंकहरूलाई चुनौती दिँदै लाखौँ ग्राहक आकर्षित गरिसकेका छन्।

नेपालमा पनि यो अवधारणाले डिजिटल नेपालको सपनालाई साकार पार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। नियो बैंकको सफलताका लागि नेपाल सरकार र नेपाल राष्ट्र बैंकले स्पष्ट नीति, बलियो साइबर सुरक्षा, डिजिटल साक्षरता अभियान र इन्टरनेट पूर्वाधारमा लगानी गर्नुपर्छ। साथै, ग्राहकको विश्वास जित्न र नगद व्यवस्थापनको चुनौती समाधान गर्न तेस्रो पक्षसँग सहकार्य आवश्यक हुन सक्छ। यदि यी चुनौतीहरूको समाधान गरियो भने नियो बैंकले नेपालको वित्तीय क्षेत्रमा नयाँ युगको सुरुवात गर्न सक्छ।