मानिसको जीवनमा केही यात्राहरू केवल एउटा स्थानमा पुगेर समाप्त हुँदैनन् । ती यात्राहरूले मन, मस्तिष्क र आत्मामा गहिरो छाप छोडेर जान्छन् । कतिपय यात्राले प्रकृतिको विराटता देखाउँछन् भने कतिपयले आफ्नै अस्तित्वलाई नयाँ ढंगले बुझ्न सिकाउँछन् । मेरो जोमसोमदेखि मुक्तिनाथसम्मको यात्रा पनि यस्तै अनुभूतिले भरिएको थियो । 

हिमालको काखमा अवस्थित मुक्तिनाथ पुग्ने चाहना वर्षौंदेखि मनमा थियो । अनेक व्यस्तता र परिस्थितिका कारण त्यो इच्छा पूरा हुन सकेको थिएन । अन्ततः एउटा शुभ अवसर जुर्यो र हिमालको काखमा रहेको मुक्तिको धामतर्फ यात्रा तय भयो । 

हामी बिहान सबेरै पोखराबाट मुस्ताङतर्फ प्रस्थान गर्यौं । गाडीले पोखराको चहलपहल छाड्दै बिस्तारै पर्वतीय मार्ग समात्यो । अगाडि देखिने घुमाउरा सडक, तल गहिरो खोँच र छेउमै बगिरहेको कालीगण्डकीको सहायक नदीले यात्रालाई रोमाञ्चक बनाइरहेको थियो ।

बेनीसम्म पुग्दा पहाडको हरियालीले मन लोभ्यायो । खेतका कान्ला, गाउँघर, झरना र जङ्गलले नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई जीवन्त बनाइरहेका थिए । तातोपानी, दाना, घासा र लेते हुँदै माथि उक्लँदै जाँदा दृश्य विस्तारै बदलिन थाल्यो । 

हरिया वनहरू विरल भए, चट्टानी पहाडहरू देखिन थाले र हावामा हिमाली चिसोपन मिसिन थाल्यो । प्रकृतिले मानौं अर्को संसारमा प्रवेश गराउँदै थियो ।

कालीगण्डकी नदीसँगै यात्रा गर्दा मनमा एउटा विशेष अनुभूति जाग्यो । संसारकै गहिरो गल्छी मानिने यस उपत्यकाको आफ्नै इतिहास, आफ्नै महिमा छ । नदीको गर्जन सुन्दा लाग्थ्यो, यसले हजारौँ वर्षदेखि हिमालका कथा बगाइरहेको छ । 

यही नदीले बगाएर ल्याउने शालिग्राम हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि अत्यन्त पवित्र मानिन्छ । नदी किनारमा कतिपय श्रद्धालु शालिग्राम खोजिरहेका थिए भने केही पर्यटक प्रकृतिको अनुपम दृश्यलाई क्यामेरामा कैद गरिरहेका थिए ।

यात्राको क्रममा कहिले उकालो, कहिले ओरालो, कहिले साँघुरो सडक र कहिले विशाल उपत्यका देखिन्थ्यो । कठिन सडक भए पनि प्रकृतिको सौन्दर्यले यात्राको थकान महसुस हुन दिएन ।

साँझतिर हामी जोमसोम पुग्यौं । समुद्री सतहबाट करिब २,७०० मिटर उचाइमा रहेको यो हिमाली बजार निकै व्यवस्थित र शान्त लाग्यो । यहाँ पुग्नेबित्तिकै चिसो हावाले स्वागत गर्यो । वरिपरि नाङ्गा पहाड, माथि नीलो आकाश र टाढा सेता हिमालहरू—सबै दृश्यले मनलाई मोहित बनायो ।

जोमसोमको एउटा विशेषता यसको तीव्र हावा हो । स्थानीयका अनुसार दिउँसो कालीगण्डकी उपत्यकाबाट तीव्र हावा चल्ने भएकाले बिहानको समय यात्रा गर्न सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ । साँझपख भने बजार शान्त देखिन्थ्यो । थकाली समुदायका ढुंगाले बनेका घर, साना ठूला होटल, कफी पसल र स्थानीय हस्तकलाले हिमाली जीवनको सुन्दर चित्र प्रस्तुत गरिरहेका थिए ।

जोमसोमका स्थानीय होटलमा थकाली खाना परिचित छ । ढिँडो, दाल, साग, स्थानीय अचार, फापरको रोटी र तातो सुपले चिसो मौसममा अद्भुत स्वाद दिन्छ । होटल सञ्चालकहरुका अनुसार यहाँको जीवन सहज छैन । कठोर मौसम, सीमित कृषि र दुर्गम भूगोलका बाबजुद उनीहरूले आफ्नो संस्कृति र आतिथ्यलाई जोगाइराखेका छन् ।

भोलीपल्ट हामी मुक्तिनाथ दर्शन गर्न निस्क्यौं । जोमसोमबाट मुक्तिनाथतर्फ लाग्दा कागबेनी पुगिन्छ । कालीगण्डकी र जोङ खोलाको संगममा रहेको यो पुरानो बस्ती मुस्ताङको प्रवेशद्वार मानिन्छ ।

उचाइ बढ्दै जाँदा सास केही गाह्रो भए पनि मनको उत्साहले पाइला रोकेन । बाटोभरि पहाड र सिमित मात्रामा देखिएका हिमालका मनोरम दृश्यले यात्रालाई सहज बनाइरहेका थिए । 

मन्दिर परिसर नजिक पुग्दा घण्टीको आवाज, मन्त्र उच्चारण र श्रद्धालुहरूको भीडले वातावरणलाई पवित्र बनाएको थियो । मन्दिर पुग्नुभन्दा अगाडिसम्म सुनेको मुक्तिनाथ आँखाअघि उभिएको थियो ।

मन्दिर परिसरमा रहेका १०८ धाराबाट हिमाली मुहानको पानी निरन्तर बगिरहेको थियो । ती धारामुनि स्नान गर्ने श्रद्धालुहरूको अनुहारमा श्रद्धा र आनन्द दुवै झल्किन्थ्यो । मैले पनि चिसो पानीको प्रवाहलाई आत्मसात् गरेँ । केही सेकेन्डमै शरीर कठ्याङ्ग्रियो, तर मनमा अवर्णनीय शान्ति भरियो । त्यसपछि दुईवटा पवित्र कुण्डमा स्नान गरेर भगवान् श्रीविष्णुको दर्शन गरेँ ।

मन्दिरभित्रको शान्त वातावरणले मनलाई गहिरो रूपमा छोयो । आँखाहरू आफैँ बन्द भए । कुनै विशेष माग्ने इच्छा जागेन । केवल यही अनुभूति भयो—मानिसले जीवनभर खोज्ने शान्ति बाहिरभन्दा पनि आफ्नै अन्तरमनमा लुकेको हुन्छ ।

मन्दिर परिसरमै रहेको ज्वालामाई मन्दिर पुग्दा प्रकृतिको अर्को अद्भुत चमत्कार देख्न पाइयो । पानीमाथि निरन्तर बलिरहेको प्राकृतिक ज्वाला देख्दा विज्ञान र आस्था एकै ठाउँमा उभिएका जस्ता लागे । यही कारण मुक्तिनाथ हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीका लागि समान श्रद्धाको केन्द्र बनेको रहेछ ।

दर्शन सम्पन्न गरेर जोमसोमतर्फ फर्कंदै गर्दा मनमा एक प्रकारको मिठो पीडा थियो । शरीर तल झर्दै थियो, तर मन भने अझै मुक्तिनाथकै आँगनमा थियो । कालीगण्डकीको गर्जन सुन्दै लाग्यो—प्रकृति कहिल्यै बोल्दैन, तर उसका सन्देश सबैभन्दा गहिरा हुन्छन् ।

मुक्तिथान दर्शन गरेर हामीले मार्फामा आएर खाना खायौं । मार्फामा एक छिन रोकिदा  लाग्यो, मानौं कुनै चित्रकारले अत्यन्त मिहिनेतका साथ एउटा गाउँ कोरेका छन् । ढुंगाले छापिएका साँघुरा गल्ली, सेता घर, रङ्गीन झ्याल, स्याउका बगैंचा र बौद्ध गुम्बाले गाउँलाई अनुपम बनाएका छन् । मार्फा नेपालभर आफ्नो स्याउका लागि प्रसिद्ध छ । 

फर्किएपछि धेरैले सोधे—“मुक्तिनाथ कस्तो लाग्यो ?“ मैले उत्तर दिन शब्द खोजिरहेँ । किनकि मुक्तिनाथलाई केवल सुन्दर, भव्य वा पवित्र भनेर मात्र वर्णन गर्न सकिँदैन । त्यो अनुभूति शब्दभन्दा धेरै माथिको कुरा रहेछ ।

आज पनि आँखा बन्द गर्दा जोमसोमको चिसो हावा, मार्फाका स्याउ बगैंचा, कागबेनीका पुराना गल्ली, कालीगण्डकीको गर्जन, १०८ धाराको चिसो स्पर्श र मुक्तिनाथको दिव्य वातावरण मनमा एकपछि अर्को गर्दै उभिन्छन् । त्यो यात्रा केवल मुक्तिनाथसम्म पुग्ने यात्रा थिएन; त्यो आफ्नै अन्तरमनसम्म पुग्ने यात्रा थियो ।

जीवनमा धेरै गन्तव्य पुग्न सकिएला, धेरै दृश्य देखिएलान्, तर जोमसोमदेखि मुक्तिनाथसम्मको यो यात्रा सधैं मेरो स्मृतिको सबैभन्दा उज्यालो पानामा अंकित रहनेछ । हिमालले दिएको शान्ति, प्रकृतिले दिएको ऊर्जा र मुक्तिनाथले दिएको आध्यात्मिक अनुभूतिले यो यात्रालाई अविस्मरणीय बनाएको छ । 

साँच्चै, मुक्तिनाथ पुगेर मैले केवल एउटा मन्दिरको दर्शन गरिनँ, मैले प्रकृतिको विराटता, संस्कृतिको गहिराइ र आत्मिक मुक्तिको एउटा झलक देखेँ । यही नै यस यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो ।