काठमाडौं । कुनै पनि राष्ट्रको मेरुदण्ड भनेको त्यस देशको शिक्षा प्रणाली हो। तर, आज समय फेरिएको छ। परम्परागत रटान र डिग्रीको खोस्टोमा मात्र सीमित शिक्षाले अबको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा धान्न सक्दैन। 

आजको पुस्ता-जसलाई हामी 'जेन्जी' (Generation Z) भन्छौँ, उनीहरू प्रश्न गर्न डराउँदैनन्, तर्क खोज्छन् र नवीनतामा विश्वास गर्छन्। यही बदलिँदो पुस्ताको मनोविज्ञान बुझेर, शिक्षालाई केवल जागिर खाने भर्‍याङ मात्र नभई जीवन जिउने कला, उद्यमशीलता र संस्कारको संगम बनाउनुपर्छ भन्ने मान्यताबाट प्रेरित एक युगद्रष्टा व्यक्तित्व हुन्, गेन्द्र लामा। 

यो पुस्ता केवल रोजगार खोज्ने व्यक्ति (job seekers) होइन, परिवर्तनका संवाहक (change makers) बन्न चाहन्छ। लामा यही परिवर्तनको लहरलाई बुझ्दै, त्यसलाई दिशा दिन खोज्ने शैक्षिक नेतृत्वकर्ता हुन्।

विगत दुई दशकदेखि नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा निरन्तर समर्पित उनी हाल मनास्लु वर्ल्ड कलेजका अध्यक्ष छन्। उनी केवल एक सफल व्यवस्थापक मात्र नभई 'सेवाभावसहितको नेतृत्व' (Servant Leadership) र 'उद्यमशील मानसिकता' (Entrepreneurial Mindset) लाई सँगै अगाडि बढाउने एक दूरदर्शी मार्गदर्शक हुन्। समग्र शैक्षिक प्रणालीलाई नै फरक सोच र दृष्टिकोणबाट नियालिरहेका लामाको जीवनयात्रा आजका युवाहरूका लागि एक खुला पुस्तक जस्तै छ।

जेन्जी उमेरमा गरेको त्यो विद्रोह: स्वाभिमान र संघर्षको जग

आजका जेन्जीहरू कार्यस्थलमा सम्मान खोज्छन्, टक्सिक (Toxic) वातावरणमा सम्झौता गर्दैनन् र आफ्नो अधिकारका लागि खरो उत्रिन्छन्। अध्यक्ष लामाले आफ्नो युवावस्था (आजका जेन्जीकै उमेर समूह) मा ठ्याक्कै यही विद्रोही चेत प्रस्तुत गरेका थिए।

वि.सं. २०६३ सालतिर स्नातक तहमा अध्ययन गर्दै गर्दा उनी कुनै एउटा निजी विद्यालयमा अध्यापनरत थिए। आफ्नो सांस्कृतिक पर्व ‘सोनाम ल्होछार' मनाउन बिदा लिएर फर्किंदा उनको तलब कटौती गरियो। त्यो केवल केही रकमको कुरा थिएन, त्यो उनको स्वाभिमानमाथिको प्रहार थियो। आजका युवाले जस्तै उनले पनि महसुस गरे, "जहाँ श्रम र भावनाको सम्मान हुँदैन, त्यहाँ बसिरहनु उचित हुँदैन।"

भविष्य अनिश्चित थियो, तर उनले तत्काल राजीनामा दिए। त्यो त्याग र बलिदानीपूर्ण निर्णय नै उनको जीवनको 'टर्निङ पोइन्ट' बन्यो। अन्याय नसहने उनको त्यही युवा-जोशले नै उनलाई शिक्षा क्षेत्रमा विद्यमान विकृतिहरू भत्काएर नयाँ प्रणाली स्थापित गर्ने अठोट दियो।

जेन्जी आन्दोलन र युवा सोचप्रति स्पष्ट दृष्टिकोण

पछिल्लो समय विश्वभर र नेपालमै पनि जेन्जी पुस्ताले विभिन्न आन्दोलन र अभियानमार्फत विद्यमान समग्र प्रणालीमाथि प्रश्न उठाइरहेका छन्। धेरै पुराना पुस्ताका मानिसहरू यसलाई 'अनुशासनहीनता' वा 'अराजकता' को रूपमा हेर्छन्। 

तर, लामाको दृष्टिकोण यसमा बिलकुलै फरक छ। उनी जेन्जी आन्दोलनलाई एक 'सकारात्मक जागरण र रूपान्तरणको भोक' मान्छन्। 

उनको बुझाइमा जेन्जी पुस्ताले प्रणालीको विरोध गरेका होइनन्, प्रणालीभित्रको ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचारको विरोध गरेका हुन्। उनीहरू पारदर्शीता, समानता र द्रुत परिणाम चाहन्छन्, जुन आजको डिजिटल युगको स्वाभाविक माग हो।

अध्यक्ष लामा भन्छन्, "हामीले उनीहरूलाई के सोच्ने (What to think) भनेर सिकाउने होइन, कसरी सोच्ने (How to think) भनेर सिकाउनुपर्छ।" यही सकारात्मक विचार र उनीहरूको ऊर्जालाई सम्मान गर्ने खुबीले नै उनलाई जेन्जीहरूसँग सजिलै भिज्न सक्ने र समयानुकूल आफूलाई परिवर्तन गर्न सक्ने एक 'युगद्रष्टा' बनाएको छ।

रूपान्तरणको यात्रा: 'प्राक्सिस' देखि मनास्लुको उदयसम्म

राजीनामापछिको संघर्षपूर्ण यात्रा वि.सं. २०६४ मा भुवनेश्वरी पब्लिक स्कूलबाट पुनः सुरु भयो। शिक्षा क्षेत्रका गम्भीर समस्याहरू नजिकबाट देखेपछि उनले वि.सं. २०६५ मा विद्यालय व्यवस्थापनमै हस्तक्षेप गर्ने साहस गरे। 

पुरानो छवि र चुनौतीहरूलाई चिर्दै विद्यालयलाई "प्राक्सिस इन्टरनेशनल एकेडेमी" मा रूपान्तरण गरियो। वि.सं. २०६७ मा सोही विद्यालयको प्रधानाध्यापक बन्दासम्म उनले आफ्नो उत्कृष्ट नेतृत्व क्षमता प्रमाणित गरिसकेका थिए।

तर, उनको सपना यतिमै सीमित थिएन। शिक्षालाई उद्यमशीलता र रोजगारीसँग जोड्ने महान् लक्ष्यका साथ वि.सं. २०७६ मा "मनास्लु टिम अफ इन्टरपप्रिनर प्रा.लि." को स्थापना भयो। शिक्षा, पर्यटन, जलविद्युत र आतिथ्य उद्योग (हस्पिटालिटी) क्षेत्रमा लगानी गर्ने यस संस्थाको प्रमुख र शैक्षिक परियोजनाको रूपमा 'मनास्लु वर्ल्ड कलेज' जन्मियो।

कोभिड संकट: जब चुनौतीलाई अवसरमा बदलियो

वि.सं. २०७६ चैत १० गते कलेजको भवन शिलान्यास भएको दिनै देशव्यापी लकडाउन घोषणा भयो। यो त्यस्तो समय थियो जहाँ स्थापित संस्थाहरू नै धरासायी भइरहेका थिए। तर लामाको अदम्य साहस र दृढ विश्वास थियो, "चुनौतीसँगै अवसर पनि आउँछ।" डिजिटल माध्यमको उच्चतम प्रयोग गर्दै, सुरक्षा मापदण्ड अपनाएर उहाँले निर्माण कार्य र योजनालाई निरन्तरता दिए। नयाँ पुस्ताको प्रविधि-मैत्री सोचलाई आत्मसाथ गर्दै अगाडि बढ्दा, कोभिडको त्रासबीच पनि कलेजले अपेक्षाभन्दा निकै बढी विद्यार्थीको विश्वास जित्न सफल भयो।

जेन्जी सुहाउँदो उद्यमशील शिक्षा र मनास्लुको दर्शन

आजका युवा विदेशिने क्रम बढ्दो छ किनकि हाम्रो परम्परागत शिक्षाले नेपालमै अवसर देख्ने आँखा दिन सकेन। अध्यक्ष लामाको नेतृत्वमा मनास्लु वर्ल्ड कलेजले समग्र शैक्षिक प्रणालीलाई नै यही विन्दुबाट 'सिफ्ट' गर्न खोजिरहेको छ। उनको स्पष्ट विद्यार्थी केन्द्रित दर्शन छ, “हरेक बालबालिका अद्वितीय हुन्छ। (Every child is unique.)”

- उद्यमशीलता (Entrepreneurship): विद्यार्थीलाई जागिर खोज्ने होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने 'नवप्रवर्तनकर्ता' (Innovator) बनाउने।

- निर्णय क्षमता (Decision Making): समयमै निर्णय लिनु राम्रो हुन्छ, भलै त्यो गलत नै किन नहोस्। गलत निर्णयले पनि सिकाइ दिन्छ भन्ने मान्यताबाट विद्यार्थीलाई 'रिस्क' लिन सिकाउने।

- सर्वाङ्गीण विकास: रुचि अनुसारको शिक्षा, प्रतिभा अनुसार मार्गदर्शन र सीप, ज्ञान र संस्कारको त्रिवेणी।

सफलताको मूल मन्त्र: टिमवर्क र समर्पण

मनास्लुको यो उचाइ र आफ्नो व्यक्तिगत सफलतालाई लामा कहिल्यै पनि एकल प्रयास मान्दैनन्। उनी आफ्नो यो सम्पूर्ण सफलताको श्रेय टिमवर्क (Teamwork) लाई दिन्छन्। "एउटा सक्षम र एकताबद्ध टिमविना यति ठूलो शैक्षिक क्रान्ति असम्भव थियो," उनको ठम्याइ छ। 

टिमवर्कलाई सधैँ अग्रस्थानमा राख्ने उनको नेतृत्वशैलीलाई उनीभित्र रहेका निम्न विशेषणहरूले अझ मजबुत बनाएका छन्:

- सकारात्मक सोच: जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति र कोभिडजस्ता संकटमा पनि अवसर देख्ने उज्यालो दृष्टिकोण।

- धैर्यता: हतारिएर होइन, समयको गतिलाई बुझेर परिपक्व निर्णय लिन सक्ने शान्त स्वभाव।

- निरन्तरता: लक्ष्य नभेटिएसम्म यात्रा नरोक्ने अथक प्रयास।

- सहनशीलता: फरक विचार, आलोचना र चुनौतीहरूलाई पचाएर अगाडि बढ्न सक्ने क्षमता।

- विनम्रता: सफलताको शिखर चुम्दै गर्दा पनि भुइँ नछोड्ने र सबैसँग घुलमिल हुन सक्ने सरलपन।

- डिभोसन (Devotion) र डेडिकेसन (Dedication): शिक्षा, समाज र राष्ट्र रूपान्तरणप्रतिको उनको अगाध निष्ठा र शतप्रतिशत समर्पण।

सफल संस्था बनाउन स्पष्ट दृष्टिकोण, दीर्घकालीन योजना र टिममाथिको अगाध विश्वास चाहिन्छ। आफूलाई समयसापेक्ष 'अपडेट' राख्न उनी निरन्तर अध्ययनशील छन्। उनको भनाई छ, "कडा परिश्रमले सधैं प्रतिफल दिन्छ (Hard work pays off)। तर त्यो परिश्रम सही दिशामा, नवीन सोचका साथ र समयको माग अनुसार हुनुपर्छ।"

निष्कर्ष:

अध्यक्ष लामाको जीवनयात्रा र उनले कोरिरहेको सफलताको गोरेटो केवल एउटा व्यक्तिको कथा होइन, यो नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई माटो सुहाउँदो र विश्व-प्रतिस्पर्धी बनाउने महाअभियान हो। जेन्जी पुस्ताको मनोविज्ञानलाई गहिरोसँग बुझ्ने, उनीहरूको आन्दोलन र विद्रोहभित्र लुकेको परिवर्तनको चाहनालाई सम्मान गर्ने र त्यही पुस्तालाई उद्यमशीलताको बाटो देखाउने लामा साँच्चै नै एक 'ट्रान्सफर्मेसनल लिडर' हुन्। 

उनको स्पष्ट दृष्टि, टिमप्रतिको विश्वास र सकारात्मक सोचले प्रमाणित गरेको छ। यदि इमानदार प्रयास गर्ने हो भने हाम्रै माटोमा विश्वस्तरको शैक्षिक र उद्यमशील क्रान्ति सम्भव छ। उनको यो यात्रा आगामी पुस्ता र सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि एक अतुलनीय प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ।