काठमाडौं । पूर्व अर्थमन्त्री डा. प्रकाशचन्द्र लोहनीले नेपाललाई समृद्धिको मार्गमा लैजान उत्पादन, लगानी, रोजगारी र आर्थिक अनुशासनमा केन्द्रित हुनुपर्ने बताएका छन्। 

उनले नेपालको आर्थिक वृद्धिदर लामो समयदेखि ४ प्रतिशतको हाराहारीमा सीमित रहेको उल्लेख गर्दै कृषि, उद्योग र निजी क्षेत्रलाई बलियो नबनाई समृद्धि सम्भव नहुने बताए। 

बजेटले वास्तविक किसान र तल्लो वर्गलाई पर्याप्त सम्बोधन गर्न नसकेको उनको टिप्पणी छ। साना किसानसम्म राज्यको पहुँच पुर्‍याउन सहकारी तथा संस्थागत संरचना सुदृढ गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए। प्रस्तुत छ सुनौलो नेपालको विशेष कार्यक्रम ‘समृद्धिको मार्ग के ?’ मा पूर्व अर्थमन्त्री डा. प्रकाशचन्द्र लोहनीसँग डा. सुरेन्द्र केसीले गरेको कुराकानी :

समृद्धिलाई तपाईं कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ?

समृद्धि भनेको केवल आर्थिक वृद्धि मात्र होइन। उत्पादन बढ्नु एउटा पक्ष हो भने त्यो उत्पादनबाट प्राप्त लाभ आम जनताको जीवनस्तरमा पुग्नु अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। कुनै देशको राष्ट्रिय आय बढ्दै गयो भनेर मात्र त्यो देश समृद्ध भएको मानिँदैन। नागरिकले राम्रो शिक्षा पाएका छन् कि छैनन्, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच छ कि छैन, रोजगारीका अवसर कस्ता छन्, आवास र जीवनयापनको स्तर कस्तो छ भन्ने कुराले पनि समृद्धि निर्धारण गर्छ। त्यसैले आर्थिक वृद्धि र विकासको गुणस्तर दुवैलाई सँगै हेर्नुपर्छ।

नेपालको आर्थिक वृद्धिदर किन अपेक्षित स्तरमा पुग्न सकेको छैन?

नेपाल लामो समयदेखि औसत ४ प्रतिशतको हाराहारीमा आर्थिक वृद्धि गरिरहेको छ। यो वृद्धिदर शून्य होइन, केही प्रगति अवश्य भएको छ। तर समस्या के हो भने हाम्रो वरिपरिका देशहरू अझ तीव्र गतिमा अगाडि बढे। चीनले लामो समय दोहोरो अंकको वृद्धिदर कायम गर्‍यो, भारत र बंगलादेशले पनि उल्लेखनीय प्रगति गरे। त्यसको तुलनामा हाम्रो गति निकै सुस्त रह्यो। आजका युवाहरूले संसार देखेका छन्, उनीहरूको आकांक्षा बढेको छ। तर ४ प्रतिशतको वृद्धिदरले पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्न सक्दैन। त्यसैले अहिलेको मुख्य चुनौती भनेको उत्पादन, लगानी र रोजगारी बढाएर वृद्धिदरलाई माथि लैजानु हो।

अहिले नेपालको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक चुनौती के हो?

हाम्रो मुख्य चुनौती आर्थिक सुरक्षा हो। सुरक्षा भनेको बन्दुक र सेनामात्र होइन। खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षा र उत्पादन क्षमता पनि सुरक्षा नै हुन्। आज नेपाल धेरै वस्तुमा आयातमा निर्भर छ। भोलि कुनै कारणले खाद्यान्न, ग्यास वा अन्य अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति प्रभावित भयो भने हामी समस्यामा पर्छौं। त्यसैले राष्ट्रलाई बलियो बनाउने हो भने उत्पादन बढाउनुपर्छ, कृषि र उद्योगलाई सुदृढ बनाउनुपर्छ र लगानीको प्रतिफल बढाउनुपर्छ। अहिले हामी लगानी धेरै गरिरहेका छौं तर त्यसअनुसार प्रतिफल प्राप्त गरिरहेका छैनौं।

विकासका लागि सबैभन्दा आवश्यक कुरा के हो?

आर्थिक अनुशासन सबैभन्दा आवश्यक कुरा हो। सरकारले खर्च नियन्त्रण गर्नुपर्छ र बचत भएको स्रोतलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्छ। विकासको नाममा पैसा खर्च गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। खर्च गरिएको रकमबाट कति प्रतिफल आयो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै परियोजनामा कम लगानीबाट धेरै लाभ आउँछ भने त्यसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। लगानीको गुणस्तर सुधार नगरी समृद्धि सम्भव छैन।

भारतसँगको आर्थिक सम्बन्धलाई तपाईं कसरी हेर्नुहुन्छ?

नेपालको अर्थतन्त्रका लागि भारतसँगको व्यापार अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपालका चिया, अलैंची, अदुवा लगायतका निर्यातजन्य वस्तुहरू भारतको बजारमा निर्भर छन्। जब सीमामा यस्ता वस्तु रोकिन्छन्, त्यसको प्रत्यक्ष असर किसान र उत्पादकमा पर्छ। त्यसैले व्यापारलाई सहज बनाउने संरचना आवश्यक छ। सीमाक्षेत्रमा संयुक्त गुणस्तर परीक्षण प्रयोगशाला स्थापना गर्न सकिन्छ, जसले निर्यात प्रक्रियालाई छिटो र व्यवस्थित बनाउँछ। व्यापार सहज भए निर्यात बढ्छ, आम्दानी बढ्छ र अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ।

नेपालमा औद्योगीकरणको अवस्था कस्तो छ?

अहिले हामी औद्योगीकरणभन्दा बढी अनौद्योगीकरणतर्फ गएको अवस्था देखिरहेका छौं। एक समय उद्योग क्षेत्रको योगदान उल्लेखनीय थियो, तर अहिले त्यो घट्दै गएको छ। भएका उद्योगहरू पनि पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुन सकेका छैनन्। उद्योग घट्दा उत्पादन घट्छ, रोजगारी घट्छ र आयात बढ्छ। त्यसैले उद्योग क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो। उत्पादनमूलक उद्योग विस्तार नगरी दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धि सम्भव हुँदैन।

रुग्ण उद्योगहरूलाई पुनः सञ्चालन गर्न सकिन्छ?

अवश्य सकिन्छ। तर त्यसका लागि भावनात्मक होइन, व्यावहारिक र आर्थिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। कुनै उद्योग किन बन्द भयो, त्यसका कारण के थिए र पुनः सञ्चालन गर्दा कस्तो प्रतिफल आउँछ भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई सहभागी बनाएर, उपलब्ध सम्पत्ति र स्रोतको उपयोग गरेर र दीर्घकालीन योजना बनाएर रुग्ण उद्योग पुनः सञ्चालन गर्न सकिन्छ। संसारका धेरै देशले यस्ता उद्योग पुनर्जीवनका सफल उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्।

पर्यटन र सूचना प्रविधिको सम्भावना कति देख्नुहुन्छ?

नेपालका लागि पर्यटन अत्यन्त सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। तर सम्भावना मात्र भएर हुँदैन, त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार पनि चाहिन्छ। सडक, यातायात, सेवा सुविधा र पर्यटकीय क्षेत्रको विकास हुनुपर्छ। त्यस्तै सूचना प्रविधि र सफ्टवेयर सेवा निर्यात पनि ठूलो अवसर हो। अहिले नेपाली युवाहरूले विश्वस्तरका कम्पनीहरूमा काम गरिरहेका छन्। सरकारले सही वातावरण बनाउने हो भने आईटी क्षेत्रबाट ठूलो आम्दानी र रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

बजेटले किसान र तल्लो वर्गलाई पर्याप्त सम्बोधन गरेको छ?

मेरो बुझाइमा बजेटले मध्यम वर्गलाई केही राहत दिएको छ, तर वास्तविक किसान र तल्लो तहका नागरिकसम्म पुग्ने स्पष्ट संयन्त्र देखिँदैन। दुई करोड रुपैयाँ लगानी गर्ने किसानलाई अनुदान दिने व्यवस्था गरिएको छ। तर नेपालका अधिकांश किसान त्यस्तो अवस्थामा छैनन्। साना किसानलाई उत्पादन बढाउन, बजारमा पहुँच दिन र आय वृद्धि गर्न सहयोग चाहिन्छ। त्यसका लागि छुट्टै संस्थागत संरचना आवश्यक छ।

किसानसम्म राज्य कसरी पुग्न सक्छ?

किसानसम्म पुग्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम सहकारी हुन सक्छ। तर सहकारीलाई केवल ऋण दिने संस्थाका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। किसानलाई मल, बीउ र आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने, उत्पादन संकलन गर्ने, बजारसम्म पुर्‍याउने र उचित मूल्य दिलाउने सहकारी प्रणाली आवश्यक छ। विश्वका धेरै देशमा कृषि सहकारीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। नेपालमा पनि यस्तै संरचना विकास गर्नुपर्छ।

निजी क्षेत्रको भूमिका कति महत्वपूर्ण छ?

नेपालको अधिकांश अर्थतन्त्र निजी क्षेत्रले चलाइरहेको छ। उद्योग, व्यापार, सेवा, सञ्चार लगायतका धेरै क्षेत्र निजी क्षेत्रकै नेतृत्वमा अघि बढेका छन्। त्यसैले सरकारले निजी क्षेत्रलाई शत्रु होइन, साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। लगानीको सुरक्षा, नीति स्थिरता र आवश्यक सुविधा उपलब्ध गराउन सके निजी क्षेत्रले उत्पादन, रोजगारी र आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सक्छ।

नेपाललाई समृद्धिको बाटोमा लैजान अन्तिम उपाय के हो?

नेपाललाई समृद्ध बनाउने कुनै जादुई उपाय छैन। खर्च नियन्त्रण गर्नुपर्छ, उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ, उद्योग र कृषि सुदृढ बनाउनुपर्छ, निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ र साना किसान तथा साना व्यवसायीसम्म राज्यको पहुँच पुर्‍याउनुपर्छ। लगानीको प्रतिफल बढाउन सके, रोजगारी सिर्जना गर्न सके र युवालाई देशभित्रै अवसर दिन सके मात्रै समृद्धिको आधार तयार हुन्छ। समृद्धि भाषण र नाराले होइन, उत्पादन, लगानी, रोजगारी र आर्थिक अनुशासनबाट प्राप्त हुन्छ।

पूरा भिडियो हेर्नुहोस् :