काठमाडौं । पूर्व भारतीय राजदूत तथा अर्थविद् डा. शंकर शर्माले रेमिट्यान्सको भरमा देश नचल्ने बताएका छन् । उनले रेमिट्यान्सको भरमा देश नचल्ने भन्दै अब उत्पादन र लगानीमै जानुपर्ने पनि बताए । 

नेपालमा लगानीमैत्री वातावरण कमजोर रहेको उनले बताए । नेपालको अर्थतन्त्र उत्पादनमुखीभन्दा उपभोगमुखी बन्दै गएको र नेपाली लगानी रियल स्टेट, व्यापार र उपभोगमा गइरहेको उनको भनाई छ । उद्योग र उत्पादन क्षेत्रमा आकर्षण कम रहेको पनि उनको भनाई छ । उनले कूटनीति र अर्थतन्त्र दुवै क्षेत्रमा लामो अनुभव हासिल गरेका छन् ।

प्रस्तुत छ सुनौलो नेपालको “समृद्धिको मार्ग के ?” कार्यक्रममा पूर्व भारतीय राजदूत तथा अर्थविद् डा. शंकर शर्मासँग डा. सुरेन्द्र केसीले गरेको कुराकानी :

भारतमा लामो समय राजदूत रहँदा के अनुभव गर्नुभयो ?

भारतसँगको सम्बन्धमा केही ठूला राजनीतिक विषय — जस्तै सीमा विवाद, ईपीजी लगायत — मा खास प्रगति भएन । तर आर्थिक साझेदारीको क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपलब्धि भयो ।

विशेषगरी ऊर्जा क्षेत्रमा नेपालले ठूलो प्रगति गरेको छ । अहिले नेपालले भारततर्फ करिब १३०० मेगावाट विद्युत निर्यात गरिरहेको छ, जुन चार वर्षअघि सम्भव थिएन । त्यसैगरी यूपीआई, क्यूआर पेमेन्ट, ट्रान्समिसन लाइन, कनेक्टिभिटी लगायत क्षेत्रमा पनि सहकार्य बढेको छ ।

अपर कर्णाली र भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा समस्या के हो ?

अपर कर्णाली परियोजनामा वित्तीय क्लोजरको प्रक्रिया लामो समयपछि अघि बढेको छ । तर ठूला जलविद्युत आयोजनामा “२१.९ प्रतिशत निःशुल्क ऊर्जा” को विषय ठूलो विवाद बनेको छ ।

पहिले गरिएको सहमतिअनुसार सबै परियोजनामा त्यति निःशुल्क ऊर्जा सम्भव छैन भन्ने भारतीय पक्षको भनाइ छ । तर नेपाली कर्मचारी र राजनीतिक नेतृत्व निर्णय लिन डराइरहेका छन् ।

भैरहवा विमानस्थलको विषयमा भारतले “टेक्निकल” भनिरहेको भए पनि त्यहाँ राजनीतिक पक्ष पनि जोडिएको छ । एयरस्पेसको विषय र परामर्शबिना विमानस्थल निर्माण भएको गुनासो भारततर्फबाट आएको छ ।

पंचेश्वर परियोजना किन रोकियो ?

पंचेश्वर परियोजनाको डीपीआर तयार भए पनि केही महत्वपूर्ण बुँदामा नेपाल–भारतबीच सहमति हुन सकेको छैन । अहिले मुख्यतः तीनवटा विवादित विषय बाँकी छन् । राजनीतिक नेतृत्वले स्पष्ट निर्णय गर्न सके परियोजना अघि बढ्न सक्छ ।

नेपाल–भारत भ्रमणमा किन यति धेरै किचलो हुन्छ ?

मुख्य कुरा “विश्वास” हो । दुई देशबीच पर्याप्त विश्वास भएन भने भ्रमण पनि प्रभावकारी हुँदैन । नेपालमा निर्णय प्रक्रिया निकै ढिलो छ । धेरै एजेन्डा तयार भए पनि प्राथमिकता स्पष्ट हुँदैन । भारतसँग सहकार्य गर्न नेपालले आफ्नो प्राथमिकता पहिल्यै तय गर्नुपर्छ ।

लगानी किन आउँदैन ?

नेपालमा लगानीमैत्री वातावरण कमजोर छ । हाम्रो अर्थतन्त्र उत्पादनमुखीभन्दा उपभोगमुखी बन्दै गएको छ । नेपाली लगानी रियल स्टेट, व्यापार र उपभोगमा गइरहेको छ । उद्योग र उत्पादन क्षेत्रमा आकर्षण कम छ ।

विदेशी लगानीकर्ताले नेपालमा ढिलासुस्ती, नीति परिवर्तन र प्रशासनिक जटिलता देख्छन् । उदाहरणका लागि, एउटा विदेशी लगानीकर्ता नेपालमा १२ दिनसम्म सम्बन्धित अधिकारीलाई भेट्न नपाएर फर्किएको घटना पनि छ ।

नेपालको अर्थतन्त्र अहिले अत्यधिक रूपमा रेमिट्यान्समा निर्भर छ । रेमिट्यान्सबाट आएको पैसा मुख्यतः उपभोगमा खर्च हुन्छ । त्यसैले भ्याट र आयातबाट सरकारलाई राजस्व बढेको देखिन्छ । तर उत्पादन, उद्योग र निर्यात क्षेत्रमा अपेक्षित प्रगति भएको छैन ।

बुद्ध जन्मस्थलबारे विवाद छ ?

बुद्ध नेपालमै जन्मिएको विषयमा अहिले नेपाल–भारतबीच कुनै विवाद छैन । तर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझै भ्रम देखिन्छ । त्यसैले नेपालले अझ प्रभावकारी ब्रान्डिङ गर्न आवश्यक छ ।

ईपीजी प्रतिवेदन किन थन्कियो ?

ईपीजी प्रतिवेदन सार्वजनिक भए १९५० को सन्धिसहित धेरै संवेदनशील विषय बाहिर आउँछन् । त्यसले नयाँ बहस र विवाद सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने भारतको धारणा देखिन्छ ।

नेपालले समृद्धि कसरी हासिल गर्न सक्छ ?

नेपालले पाँच क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।

- संस्थागत सुधार : समयमा काम सम्पन्न गर्ने संस्कार आवश्यक छ ।
- कृषि आधुनिकीकरण : कोदो, फापर, जडीबुटी, स्याउ, सुगन्धित तेलजस्ता उत्पादनमा ध्यान दिनुपर्छ ।
- पर्यटन ब्रान्डिङ : नेपाल विश्वकै उत्कृष्ट पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्छ ।
- ऊर्जामा आधारित उद्योग : जलविद्युतसँग सम्बन्धित उद्योग विकास गर्नुपर्छ ।
- आईटी र एआई क्षेत्र : नेपालमा ठूलो सम्भावना छ । युवा जनशक्तिलाई प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

अन्तिममा तपाईको सन्देश केछ ?

“नेपालले अब नयाँ आर्थिक दिशा लिनुपर्छ । नत्र पाँच वर्षपछि पनि हामी यही समस्याबारे छलफल गरिरहेका हुनेछौं ।”

पूरा भिडियो :